درس 11 قسمت دوم جغرافی 2

قدرت ملی

تعریف قدرت ملی:

قدرت ملّی، قدرت یک ملت یا کشور برای رسیدن به اهداف و تحقق آرمان هایش است.

تاثیرقدرت ملی زیاد:

اگر کشوری ازقدرت ملّی زیادی برخوردار باشد، می توانداهداف وخواسته های ملت خود را بدون مانع تأمین کند. برخی از کشورها در سطح جهان قدرت زیادی دارند. برخی دیگر بسیارضعیف اند و قادربه رفع نیازها ی اولیه خود نیستند.

روابط بین المللی و رفتار کشورها با یکدیگر نیز از میزان قدرت آنهاتأثیر می پذیرد.

عوامل و سرچشمه های قدرت ملی

به طورکلی، عواملی را که موجب قدرت ملّی می شود، می توان براساس درجه اهمیت به 9عامل دسته بندی کرد. جدول زیر را مطالعه کنید و فعالیت را در کلاس انجام دهید.

عوامل جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی، آب و هوا، وسعت و شکل کشور، توپوگرافی ـ منابع زیستی، منابع زیرزمینی، نیروی انسانی و جمعیت و …

عوامل فرهنگی

درجة سواد، سرانة مصرف کتاب و مطبوعات، ایدئولوژی و اعتقادات، ایمان، افتخارات ملی، باورهای مردم، میراث فرهنگی و تاریخ و

عوامل سیاسی

چگونگی مدیریت سیاسی کشور، نوع حکومت، رابطه ملت و حکومت، ثبات سیاسی، مشارکت سیاسی مردم و …

عوامل علمی و فناورانه

تعداد دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی، تعداد استادان و معلمان خبره، سطح علمی وفناوری در صنعت، سطح ارتباطات اینترنت و ITالکترونیک، تعداد مجلات و مقاله های علمی و پژوهشی، صادرات علمی

عوامل اقتصادی

ثروت و منابع مالی، میزان ذخیره ارزی، میزان تولید ناخالص ملی، درآمد سرانه، صادرات و واردات و موازنه تجاری، گردشگری، زیربناهای تولید و ...

عوامل اجتماعی

میزان امید به زندگی، میزان مرگ و میر کودکان، سطح رفاه اجتماعی و برخورداری ازمسکن و تأمین اجتماعی، وحدت قومی، نژادی و زبانی و...

عوامل نظامی

چگونگی تجهیزات و وسایل و تسلیحات نظامی، کیفیت فرماندهی و نیروهای نظامی و ...

عوامل فضایی

داشتن پایگاههای فضایی، ماهواره های مخابراتی، سفینه های فضایی، سفرهای فضایی و ...

عوامل بین المللی (فرامرزی)

وضع همسایگان (قوی، ضعیف، دشمن، دوست) حضور در سازمان های بین المللی، روابط فرهنگی با کشورها و نفوذ فرهنگی، کیفیت دیپلماسی، نفوذ رسانه ای و خبری در جهان و ...

نقش عوامل جغرافیایی در قدرت ملی

1ـ موقعیت جغرافیایی کشور

2ـ وسعت، شکل و ناهمواریهای کشور

3ـ بنیادهای زیستی کشور

4ـ منابع انرژی و معدنی کشور

5ـ جمعیت کشور

1ـ موقعیت جغرافیایی کشور

موقعیت جغرافیایی (ریاضی و نسبی):

موقعیت جغرافیایی (ریاضی و نسبی) عبارت است از چگونگی قرار گرفتن یک مکان در سطح کره زمین.

تاثیر موقعیت جغرافیایی برقدرت:

موقعیت جغرافیایی تأثیر بسزایی در افزایش یا کاهش قدرت یک کشور دارد؛ برای مثال، قرار گرفتن یک کشور در بین همسایگان قدرتمند یا ضعیف در سیاست خارجی آن کشور تأثیرگذاراست.

کشورهای حائل:

کشورهای حائل، یعنی کشورهایی که بین دو یا چند قدرت بزرگ قرار دارند، معمولاًموقعیت آسیب پذیری پیدا می کنند؛ مانند لهستان که بین روسیه و آلمان قرار گرفته و در دوره هایی از تاریخ به دلیل همین موقعیت، موجودیت خود را از دست داده است.

تاثیر موقعیت دریایی برقدرت:

موقعیت دریایی، یعنی دسترسی به آب های آزاد، نیز نقش مهمی در قدرت ملی یک کشور دارد. دسترسی به آب های آزاد یا دسترسی نداشتن به دریانیز در قدرت یا ضعف یک کشور تأثیر گذار است. برای مثال، انگلستان و ژاپن از همه سمت به آب های آزاد دسترسی داشته اند و توانسته اند به قدرت های بزرگ دریایی تبدیل شوند.

2ـ وسعت، شکل و ناهمواریهای کشور

تاثیروسعت زیاد برقدرت ملی کشور:

کشورها از نظر وسعت با یکدیگر تفاوت دارند. وسعت زیاد به خودی خود امری مطلوب است و از بین دو کشور که شرایط یکسانی دارند، کشوری که سرزمین وسیع تری در اختیار دارد، قدرتمندتر است. کشورهای کوچک که کمبود فضا دارند، برای فعالیت های خود با مشکل روبه رو می شوند.

همچنین، در کشورهای وسیع در زمان جنگ می توان نیروهای نظامی پشتیبان را به بخش دیگری منتقل کرد؛ چنانکه در جنگ ژاپن و چین، چین نیروها و تدارکاتش را به غرب کشور خود انتقال داد.

البته وسعت زیاد اگر با کمبود جمعیت همراه باشد، در امر دفاع مشکلاتی به وجود می آورد.

تاثیرناهمواری ها برقدرت ملی کشور

کیفیت فضای سرزمین و نوع ناهمواری ها نیز در قدرت ملی مؤثر است. سرزمین های هموار برای کشاورزی و توسعه شبکه راه ها و حمل و نقل بسیار مناسب اند. نواحی کوهستانی، بیابان های وسیع، زمین های باتلاقی و کویری برای فعالیت های اقتصادی و ارتباطی به هزینه و سرمایه گذاری زیادی نیاز دارند و با مشکلات متعدد روبه رو می شوند. البته نواحی کوهستانی از نظر دفاعی نقش مثبتی دارند.

شکل کشورها

1ــ کشورهای جمع و جور (فشرده) شکلی شبیه مربع یا دایره دارند.

2ــ کشورهای طویل به کشورهایی گفته میشود که طول آنها حداقل شش برابر عرض شان باشد.

3ــ کشورهای دنباله دار یک بخش شبه جزیره ای یا دالان مانند دارند که از سرزمین اصلی جدا افتاده است.

4ــ کشورهای چندپاره یا چندتکه

5ــ کشورهای محاطی کشورهایی هستند که درون یک کشور دیگر محصور شده اند

بهترین شکل برای یک کشورچیست؟چرا؟

به طورکلی، بهترین شکل برای یک کشور، شکل فشرده است که در آن پایتخت در مرکز قرار گرفته است. در چنین وضعیتی، در کم ترین زمان می توان از مرکز یک سرزمین به تمام نقاط آن دسترسی پیدا کرد. قابلیت دفاعی کشور در این شکل زیاد است.

مشکلات کشورهای طویل و چند تکه

در کشورهای طویل و چند تکه، نظارت حکومت بر همه قسمت های کشور و همچنین ایجاد خطوط ارتباطی با مشکل مواجه می شود.

3ـ بنیادهای زیستی کشور

مهم ترین بنیادهای زیستی کشور:

عواملی چون آب، خاک، آب و هوا و پوشش گیاهی بنیادهای زیستی کشور محسوب می شوند.

تاثیرآب برقدرت ملی و روابط بین کشورها:

آب یکی از مشکلات اصلی و از عوامل رقابت و کشمکش کشورها در آینده جهان است؛ زیرا به دلیل افزایش جمعیت و تغییر الگوهای زندگی، مصرف آن مرتباًافزایش می یابد. کشورهایی که دچارکمبود آب اند یا با پدیده فرسایش و آلودگی خاک مواجه اند، توانمندی های شان ضعیف می شود و نه تنها امکان تولید مواد اولیه و محصولات کشاورزی و تغذیه جمعیت در آنها کاهش می یابد بلکه وابستگی شان به واردات زیاد می شود.

تاثیرآب وهوا برقدرت ملی کشورها:

آب و هوا نیز نقش مهمی در کشاورزی و تولید غذا و سایر فعالیت های اقتصادی و زندگی دارد. معمولاً، امکان تبدیل کشورهایی که در منطقه معتدل واقع شده اند، به قدرت های سیاسی منطقه ای یا جهانی بیشتر است و بعید است که یک قدرت سیاسی بزرگ بتواند در سرزمین های بسیار سرد ویخبندان یا بیابان های گرم و سوزان شکل بگیرد.

4ـ منابع انرژی و معدنی کشور

درچه صورتی منابع انرژی ومعدنی درقدرت ملی کشورموثراست ؟

منابع انرژی و معدنی چون نفت وگاز، کانی های فلزی چون مس ، روی و آهن در صنعت و امور نظامی کاربرد دارند. داشتن این منابع به تنهایی منشأ قدرت نیست. اگر این منابع در کشوری در جهت توسعه صنایع قراربگیرند، (مانند چین و برزیل) در قدرت آن کشور مؤثرند،

درچه صورتی منابع انرژی و معدنی عامل کاهش قدرت ملی تلقی می شود؟

اگر اقتصاد کشوری وابسته به صادرات آنها باشد، یک ویژگی منفی و عامل کاهش قدرت ملی تلقی می شوند.

5ـ جمعیت کشور

چرا جمعیت زیاد ازعوامل قدرت ملی است؟

داشتن جمعیت زیاد از عوامل قدرت ملی است؛ زیرا هم منبع کار و تولید ثروت، هم نیروی نظامی و دفاعی و هم سرچشمه روحیه ملّی محسوب می شود.

تاثیرکیفیت و ترکیب جمعیت برقدرت ملی کشور:

جمعیت زیاد پیش شرط قدرت است اما کیفیت و ترکیب جمعیت نیز اهمیت دارد. داشتن جمعیت فعال و جوان ، باسواد ودارای مهارت که فرصت های اشتغال و پیشرفت برای آن ها در کشور فراهم شده باشد، از عوامل قدرت ملی محسوب می شود.

تاثیرهمگونی جمعیت ازنظرقومی وزبانی و دینی برقدرت ملی:

همگونی جمعیت از نظر قومی، زبانی و دینی نیز در افزایش قدرت ملی مؤثر است و هر چه این همگونی بیشتر باشد، قدرت ملی بیشتر است.

منطقه (ناحیه) ژئوپلیتیکی

اکنون که با مفهوم ژئوپلیتیک آشناشدید، می توانید تعریف ناحیه یا منطقه ژئوپلیتیکی را نیز دریابید.

تعریف منطقه ژئوپلیتیکی :

منطقه ژئوپلیتیکی عبارت است از بخشی از سطح زمین یا تعدادی کشور همجوار که به دلیل داشتن ارزش های جغرافیایی، بازیگران سیاسی برای کنترل یا تصرف آن ها با یکدیگر وارد تعامل (کنش و واکنش) می شوند. این تعامل ممکن است مذاکره، همکاری و همبستگی یا رقابت و کشمکش و حتی جنگ باشد.

به عبارت دیگر، منطقه ژئوپلیتیکی منطقه ای است که در آن سه عامل جغرافیا، سیاست و قدرت بر یکدیگر تأثیر می گذارند و توجه حکومت ها، به ویژه قدرت های جهانی، را به خود جلب می کنند. از مناطق ژئوپلیتیکی جهان امروز می توان به مناطق ژئوپلیتیکی خلیج فارس، اتحادیه اروپا، دریای خزر و قفقاز اشاره کرد.

نمونه سوال

1-تعریف ژئوپلیتیک را بنویسید.

2-چرا عنصرقدرت به ارتباط بین سیاست و جغرافیا درتعریف ژئوپلیتیک اضافه شده است؟

3- تعریف قدرت درادبیات زبان فارسی را بنویسید.

4- تعریف قدرت درمباحث سیاسی واجتماعی را توضیح دهید.

5- انواع قدرت را نام ببرید.

6-سیاست را تعریف کنید.

7-منظوراز بازیگران سیاسی چیست؟شرح دهید.

8- بازیگران سیاسی اصلی و عمده جهان را نام ببرید.

9- بازیگران سیاسی و قدرت باهم چه ارتباطی دارند؟شرح دهید.

10-ارتباط حکومت و قدرت را بنویسید.

11- عوامل و ارزش های جغرافیایی درقدرت را بنویسید.

12- نظریه «فضای حیاتی»راتزل را بنویسید.

13- چراامروزه نظریه راتزل قبول نیست ومحکوم شمرده می شود؟

14- نظریه هارتلند یا قدرت خشکی را توضیح دهید.

15- نظریه قدرت دریایی را توضیح دهید.

16- شرایط تبدیل شدن یک کشوربه قدرت دریایی را بنویسید.

17- دو بخش آب های جنوبی ایران رابنویسید.

18-وظیفه نیروی دریایی راهبردی کشورچیست؟

19-مهم ترین اقدامات ایران برای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ دریایی را بنویسید.

20- اهمیت بندر جاسک و بندر اقیانوسی چابهار رابنویسید.

21- قدرت ملی را تعریف کنید.

22- تاثیرقدرت ملی زیاد را بریک کشوررا بنویسید.

23- عوامل مؤثر در قدرت ملی را نام ببرید.

24- عوامل جغرافیایی موثر در قدرت ملی رانام ببرید.

25- موقعیت جغرافیایی چیست؟

26- تاثیر موقعیت جغرافیایی برقدرت را بنویسید.

27- کشورهای حائل را تعریف کنید.

28- تاثیر موقعیت دریایی برقدرت را شرح دهید.

29- تاثیروسعت زیاد برقدرت ملی کشور را توضیح دهید.

30- تاثیرناهمواری ها برقدرت ملی کشوررا بنویسید.

31-انواع شکل کشورها را نام ببرید.

32-کشورهای محاطی را تعریف کنید.

33-کشورهای طویل را تعریف کنید.

34-کشورهای دنباله داررا تعریف کنید.

35-کشورهای جمع وجوریا فشرده را تعریف کنید.

36- بهترین شکل برای یک کشورچیست؟چرا؟

37- مشکلات کشورهای طویل و چند تکه رابنویسید.

38-شکل کشورهای زیررا بنویسید:

لهستان-نروژ-شیلی-اندونزی-ژاپن-لسوتو

39- مهم ترین بنیادهای زیستی کشور را نام ببرید.

40- تاثیرآب برقدرت ملی و روابط بین کشورها را شرح دهید.

42- درچه صورتی منابع انرژی ومعدنی درقدرت ملی کشورموثراست ؟

43- درچه صورتی منابع انرژی و معدنی عامل کاهش قدرت ملی تلقی می شود؟

44- چرا جمعیت زیاد ازعوامل قدرت ملی است؟