درس ششم تنوع زیستی تابلو زیبای آفرینش (انسان و محیط زیست)

همه به هم وابسته ایم

در سال های گذشته آموختید که جانداران ارتباطهای متفاوتی با هم دارند. مثال های زیر ارتباط جانداران و وابستگی آنها را به یک دیگرنشان می دهد.

حلقه های به هم پیوسته

سنجاب ایرانی از جوندگان کوچک است و در جنگل های بلوط زندگی می کند. غذای اصلی این جانورکوچک میوه و سرشاخه های درختان بلوط است. او همه میوه ها را نمی خورد؛ بلکه تعدادی را برای آذوقه زمستانی در جاهای متفاوت دفن می کند؛ اما همه این بلوط ها خورده نمی شوند و تعدادی از آن ها با رویش در فصل بهار سبب گسترش جنگل بلوط می شوند. از طرفی سنجاب غذای جانورانی مانند روباه و مار است. این جانوران گوشت خوارند و ظاهرا نیازی به گیاهی مانند درخت بلوط ندارند، اما زندگی آنها با واسطه سنجاب به درخت بلوط پیوند می خورد. جنگل بلوط در زندگی و اقتصاد مردم محلی نیز نقش دارد؛ بنابراین حفظ این جنگلها بر زندگی انسان ها نیز تأثیر می گذارد. به نظر شما تغییر جمعیت هر یک از این جانداران چه نتایجی دربردارد؟

یک ماجرای واقعی

روش سازمان سلامت جهانی برای مبارزه با مالاریا درکشوربرونئی دردهه 1960میلادی

سازمان سلامت جهانی در دهه ِ 60میلادی، برای مبارزه با مالاریا در کشور برونئی از سم ( DDTد ِ .د ِ .ت) برای کم شدن جمعیت پشه مالاریا استفاده کرد. شاید تعجب کنید که خروجی دراز مدت برنامه سم پاشی، فروریختن سقف کاهگلی خانه ها و شیوع بیماری طاعون بود! اما این اتفاق چگونه رخ داد ؟ سم، فقط پشه ها را از بین نبرد؛ بلکه باعث مرگ زنبورهای وحشی نیز شد.این زنبورها ازلارو هایی تغذیه می کردند که کاهگل سقف خانه ها را می خوردند.در برآیند با مرگ زنبورها، جمعیت لاروهای کاهگل خوار رشد یافت و سقف خانه ها فروریخت.

علت گسترش بیماری طاعون

گسترش بیماری طاعون نیز به علت صعود جمعیت موش ها بود .موش ناقل بیماری طاعون است. چگونه به کاربردن سم باعث شده بودجمعیت موش ها بیشتر شدن یابد؟ گربه ها دشمن طبیعی موش ها هستند. سم روی جمعیت گربه ها هم اثر گذاشته بود. علت مرگ گربه ها، خوردن مارمولکهای مسمومی بود که از سقف سقوط می کردند. مارمولکها هم قربانی غذایشان، یعنی پشه ها و حشره های مسموم بودند.درنهایت، دست اندرکاران برای کنترل جمعیت موش ها مجبور شدند به این جزیره گربه وارد کنند!

شناخت تنوع زیستی مهم ترین گام برای پیشگیری از اقدام های نادرست در ارتباط با محیط زیست است.

یکی از وقایع تلخ تاریخ جهان این است که کشورهای استکباری، سایر کشورها را به عرصه ای برای آزمایش نتایج تحقیقات زیستی ، علمی و تسلیحاتی خود تبدیل کرده اند که گاه پیامدهای جبران ناپذیری برای مردم و محیط زیست در پی داشته است.

تنوع زیستی

علت کاربرد واژه تنوع زیستی:

برای توصیف گوناگونی حیات، واژه تنوع زیستی را به کار می برند. کافی است به باغچه مدرسه، مناظر کنار جاده، روستا یا شهر محل زندگی خود نگاه کنیم تا تنوع زیستی را ببینیم.

سه سطح تنوع زیستی:

تنوع زیستی معمولاً در سه سطح بوم سازگان، گونه و ژن مرور می شود. با همه تنوعی از جانداران که در اطراف خود می بینیم، دانشمندان بر این باورند که بخش عظیمی از آنها هنوز شناسایی نشده است.

تنوع گونه

گونه به مجموعه ای از جانداران شبیه به هم می گویند که با یکدیگر آمیزش می کنند وزاده های زیستا و بارور به وجود می آورند.

تنوع ژن

ژن ها عامل تعیین کننده صفات اند واز والدین به زاده ها (فرزندان) منتقل می شوند. تنوع ژن ها در سازگاری افرادگونه با شرایط محیطی نقش دارد و دربرآیند باعث حفظ گونه می شود.

تنوع بوم سازگان

به مجموع جانداران، عوامل غیر زنده و ارتباط متقابل آنها که در یک محل زندگی می کنند، بوم سازگان می گویند. بوم سازگان می تواند به کوچکی یک گلدان یا به بزرگی اقیانوس باشد.

اهمیت و ارزش تنوع زیستی

اهمیت تنوع زیستی:

مشاغل یا فعالیت هایی مانند صیادی، جمع آوری گیاهان دارویی و چرای دام در مراتع، وابسته به تنوع زیستی است. مردم محل زندگی شما چه فعالیت هایی انجام می دهند که به تنوع زیستی وابسته است؟ افت تنوع زیستی چه آسیبی به این فعالیت هامی رساند؟

پیامدهای از بین رفتن هرگونه جاندار:

گرچه گزارش‌ها ما درباره تنوع زیستی اندک است؛ اما می دانیم با از بین رفتن هرگونه جاندار، بهره و آنچه را می توانستیم از آن بیاموزیم از دست می دهیم.

وظیفه انسان درمقابل هرجاندار:

به یاد داشته باشیم که هر جانداری به خودی خود حق زندگی دارد و انسان به عنوان اشرف مخلوقات وظیفه دارد از حیات آنها حمایت کند.

گنجینه ارزشمند تنوع زیستی ایران

تنوع زیستی بالا و ارزشمند ایران:

شاید شنیده باشید که کشور ایران از تنوع زیستی بالا و ارزشمندی برخوردار است. حدود 8000گونه گیاه آونددار در ایران شناسایی شده اند. این تعداد، معادل 80درصد گونه های گیاهی قاره اروپاست.بسیاری از این گونه ها،بوم زاد یا انحصاری ایران و عناصر باارزش و سرمایه های ملی محسوب می شوند.

گونه های بوم زاد چیست؟

گونه های بوم زاد، منحصر به یک منطقه جغرافیایی خاص اند و در جای دیگری وجودندارند.(شکل 2)

تعداد جانوران مهره دار و بی مهره درایران:

در ایران بیش از 1400گونه جانور مهره دار و تعداد فراوانی جانور بی مهره وجود دارد.

نقاط داغ تنوع زیستی

نقاط داغ تنوع زیستی چیست؟

مناطقی در کره زمین وجود دارند که علاوه بر داشتن تنوع گونه ای زیاد، زیستگاه تعداد فراوانی از گونه های بوم زادند که بعضی از آنها در خطر انقراض هستند.به این مناطق نقاط داغ تنوع زیستی می گویند.

مهم ترین نقاط داغ ایران درکجای ایران قراردارد؟

جنگل های ارسباران، البرز، کوه های شمال شرق ایران و رشته کوههای زاگرس، دربخشی از این نقاط قرار دارند. (شکل3)

تنوع زیستی در خطر است

همانطورکه می دانید،جاندارانی روی کره زمین می زیسته اند که اکنون دیگر وجود ندارند.چه مثال هایی از این جانداران در ایران می شناسید؟ چه چیزی باعث می شود افراد یک گونه از بین بروند یا اینکه نتوانند بدون کمک انسان به حیات خود ادامه دهند؟

انقراض چیست؟

اگرمحیط زیست برای حیات جانداری مناسب نباشد، ممکن است گونه به طور جامع نابود شود. به این پدیده انقراض میگویند.

وضعیت انقراض گونه های گیاهی وجانوری درجهان در روز جاریی:

انقراض از ابتدای شکل گیری حیات روی کره زمین وجود داشته است؛ اما در روز جاریه سرعت از بین رفتن گونه ها بیشتر شدن یافته است.در شرایط فعلی تعدادی ازگونه های گیاهی و جانوری در ایران در معرض خطر انقراض قراردارند. (شکل4)

چرا تنوع زیستی در خطر است ؟

تصمیم و رفتار افراد، گروه ها و دولت ها بر محیط زیست و تنوع زیستی تأثیر می گذارند و دارای نتایج مثبت یا منفی برای محیط زیست اند. به نظر شما نحوه عملکرد انسان ها بر تنوع زیستی، بیشتر مثبت است یا منفی؟ در ادامه به عوامل تهدید کننده تنوع زیستی می پردازیم.

تخریب زیستگاه

مهم ترین عامل ازدست رفتن تنوع زیستی:

مهمترین عامل از دست رفتن تنوع زیستی، تخریب زیستگاه است.

مهم ترین اشکال تخریب زیستگاه ها:

تخریب زیستگاه به صورت قطعه قطعه شدن، کم شدن کیفیت، تغییر شکل دقیق یا حذف زیستگاه رخ می دهد.

عوامل تخریب زیستگاه ها

تبدیل محیط های طبیعی به زمین های کشاورزی یا مسکونی، خشک کردن تالاب ها و دریاها برای احداث سازه ها،جاده و سدسازی از عوامل تخریب زیستگاه ها هستند.

برداشت بی رویه و استفاده ناپایدار

برداشت بی رویه چیست؟

منظور از برداشت بی رویه این است که سرعت برداشت و بهره برداری از تنوع زیستی بیش از سرعت بازسازی آن باشد. در این حالت، استفاده ما از تنوع زیستی ناپایدار است؛ مانند چرای بی رویه دام ها، شکار غیرقانونی و صیدانبوه.

پیامدهای صید انبوه ماهی:

صید انبوه ماهی، افزون بر کم شدن جمعیت ماهی ها، حیات گونه های غیر خوراکی را نیز تهدید می کند.

آلودگی محیط زیست

عوارض آلودگی محیط زیست برگونه های گیاهی وجانوری:

1-آلودگی محیط ممکن است باعث مرگ افراد گونه ها شود.

2-گاهی آلاینده ها جانداران را از بین نمی برند؛ بلکه با تأثیر بر شرایط تولیدمثلی، باعث کم شدن جمعیت گونه در طول زمان می شوند. 3-در ادامه تولد جانوران با ناهنجاری های مادرزادی از عوارض آلودگی محیط زیست است.

گونه های بیگانه مهاجم

گونه بیگانه چیست؟

اگر گونه ای وارد زیستگاهی شود که به طور طبیعی در آنجا زندگی نمی کند، برای آن زیستگاه گونه بیگانه محسوب می شود. (شکل 6)

چگونه گونه های بیگانه به گونه مهاجم تبدیل می شوند؟

در بسیاری از موارد گونه های بیگانه می توانند به گونه بیگانه مهاجم تبدیل شوند. این گونه ها در رقابت باگونه های بومی در استفاده از منابع موفق تر عمل می کنند.

حاصل تبدیل گونه بیگانه به گونه مهاجم

گونه بیگانه به سرعت درزیستگاه به‌روز رشد و تکثیر می یابند و حیات گونه های بومی را به خطر می اندازند.

تغییر اقلیم

پیامدهای تغییراقلیم برگونه های گیاهی وجانوری:

تغییر دما و الگوهای بارشی، باعث تغییر اقلیم و دربرآیند تغییر محدوده جغرافیایی پراکنش گونه ها می شوند.از سوی دیگر زمان تولید مثل جانوران، طول دوره رشد، فراوانی آفات و بیماری ها، و زمان مهاجرت گونه های جانوری نیز با تغییر اقلیم، تغییر می کند.

راهکارهای حفاظت

تنوع زیستی در هر زیستگاه با زیستگاه دیگر فرق می ٔ کند، بنابراین برای توقف یا کم شدن سرعت روند نابودی گنجینه ارزشمند تنوع زیستی، به راهکارهای متفاوتی نیاز داریم. راهکارهایی که برای حفاظت در نظر گرفته می شوند، باید انسان را به سمت «بهره برداری

پایدار» از تنوع زیستی هدایت کنند؛ یعنی هم نیازهای ساکنین کنونی زمین تأمین شود و هم تنوع زیستی به بهترین شکل به آیندگان منتقل شود تا پاسخگوی نیاز آنها نیز باشد.

مناطق حفاظت شده:

در سراسر دنیا مناطقی که بـر ای زیست جانوران و رستنی ها مناسب اند یا اهمیت ویژه ای در تنوع زیستی دارند، تحت حفاظت قرار می گیرند.

بانک ذخایر زیستی

یکی از راه های حفظ جانداران، حفظ بخش هایی از جانداران (مثلاً دانه در گیاهان یا بخشی از بافت های بدن جانوران) در شرایط خاص است که در صورت لزوم توانایی تحقیق یا حتی احیای آن جانداران را فراهم می کند. بنابراین بانک های ذخایر زیستی در بسیاری از کشورها به همین منظور احداث شده اند.

تجربه هایی موفق در حفاظت

احیای گوزن زرد ایرانی

بیش از نیم قرن پیش جمعیت گوزن زرد ایرانی که در حاشیه رود دز وکرخه زندگی می کرد به دلایل متفاوت از جمله نزول زیستگاه و شکار، به شدت کم شدن یافت؛ به طوری که فقط چند رأس از آنها باقی مانده بود. مسئولان وقت با انتقال آنها به دشت ناز ساری و فراهم آوردن شرایط مناسب برای زندگی آن ها توانستند این گونه را تکثیر و از نابودی نجات دهند.در وضعیت کنونیبرنامه هایی برای احیای این گوزن ها در مناطق متفاوت ایران از جمله زادگاه اصلی آنها یعنی خوزستان وجنگل های زاگرس در حال اجراست (شکل 8) به نظرشما مردم محلی چه نقشی در موفقیت برنامه های احیای گوزن زرد ایرانی دارند؟

باور سازگار با محیط زیست

مردم محلی در استان سیستان و بلوچستان، تمساح تالابی یا پوزه کوتاه را گاندو می نامند (شکل 9) این تمساح نوعی کروکودیل و از جانوران در معرض انقراض است. گاندو در کشورهایی مانند پاکستان و هندوستان هم زندگی می کند.

باورهای روستاییان در سیستان و بلوچستان به حفظ این تمساح در ایران کمک کرده است. آنها باور دارند که گاندو آب را پاکیزه نگه می دارد و نباید به آن آسیب برسانند.نزول بارندگی و از بین رفتن آبگیرها به کم شدن زیستگاه گاندو انجامیده، اما رفتارمناسب مردم محلی باعث شده است که این جانور زندگی بهتری در ایران نسبت به هم نوعان خود در کشورهای همسایه ایران داشته باشد. تمساح پوزه کوتاه از جاذبه های گردشگری بعضی روستاهای سیستان و بلوچستان است.

نمونه سوالات درس ششم

1- ارتباط به هم پیوسته بین سنجاب ایرانی،جنگل های بلوط،گوشتخواران واقتصاد مردم محلی را بیان دهید.

2- روش سازمان سلامت جهانی برای مبارزه با مالاریا درکشوربرونئی دردهه 1960میلادی را شرح دهید.

3-علت گسترش بیماری طاعون را بنویسید.

4-علت کاربرد واژه تنوع زیستی رابیان کنید.

5- سه سطح تنوع زیستی رانام ببرید.

6- گونه به چه معناست؟

7- ژن چیست؟

8- نقش تنوع ژن ها چیست؟

9-اهمیت تنوع زیستی چیست؟

10- پیامدهای از بین رفتن هرگونه جاندار چیست؟

11- وظیفه انسان درمقابل هرجاندار را شرح دهید.

12- تنوع زیستی بالا و ارزشمند ایران را شرح دهید.

13- گونه های بوم زاد چیست؟

14- نقاط داغ تنوع زیستی چیست؟

15- مهم ترین نقاط داغ ایران درکجای ایران قراردارد؟

16- انقراض چیست؟

17- وضعیت انقراض گونه های گیاهی وجانوری درجهان امروزی چگونه است؟

18- مهم ترین عامل ازدست رفتن تنوع زیستی چیست؟

19- مهم ترین اشکال تخریب زیستگاه ها رانام ببرید.

20-عوامل تخریب زیستگاه ها را بنویسید.

21- برداشت بی رویه چیست؟

22- پیامدهای صید انبوه ماهی را بنویسید.

23-عوارض آلودگی محیط زیست برگونه های گیاهی وجانوری را بنویسید.

24- گونه بیگانه چیست؟

25- چگونه گونه های بیگانه به گونه مهاجم تبدیل می شوند؟

سوالات متداول

درس ششم تنوع زیستی تابلو زیبای آفرینش (انسان و محیط زیست) چیست؟

در این مطلب اطلاعات، جزئیات و نکات مرتبط با درس ششم تنوع زیستی تابلو زیبای آفرینش (انسان و محیط زیست) بررسی شده است.

چرا درس ششم تنوع زیستی تابلو زیبای آفرینش (انسان و محیط زیست) اهمیت دارد؟

این موضوع به دلیل اطلاعات و کاربردهای مرتبط، مورد توجه کاربران قرار گرفته است.

آخرین اطلاعات درباره تنوع چیست؟

جدیدترین اطلاعات و تغییرات مربوط به تنوع در این گزارش ارائه شده است.