درس9 جغرافیای دهم

سکونتگاههای ایران

شکل گیری سکونتگاه ها

تعریف سکونتگاه از دیدگاه دانش جغرافیا:

سکونتگاه محلی است از مجموعه مساکن که عوامل طبیعی و انسانی در شکل گیری آن نقش دارند.

هر شهر و روستایی یک سکونتگاه است.

تعریف سکونتگاه(برای مطالعه)

سکونتگاه در واقع همان فضای اکومن یا قابل سکونت است که از اجزای مختلفی تشکیل شده است وشرایط طبیعی آن زندگی اجتماعی را میسر می سازد در واقع یک فضای جغرافیایی است.

عوامل شکل گیری سکونتگاه ها

1-آب 2-خاک

نقش آب درشکل گیری سکونتگاه های شهری و روستایی:

عواملی در شکل گیری سکونتگاه های شهری و روستایی ایران نقش دارند. آب، بین این عوامل، بیشترین اهمیت راداشته است.

بسیاری از سکونتگاه های ّ اولیه، در کنار رودها به وجود آمده است.

آب در هر مکان، در تمایل انسان به کار کشاورزی و ساکن شدن به صورت دائم در مکان، عامل مهمی است.

روستا چگونه پدید آمد؟

با ساکن شدن انسان در یک مکان، اولین سکونتگاه ها به نام روستا پدید آمد.

شهرهای اولیه چگونه پدید آمدند؟

افزایش جمعیت در سکونتگاه های روستایی، زمینه ساز ایجاد شهرهای اولیه شد.

به نظر شما به جز آب، چه عامل یا عواملی در شکل گیری سکونتگاه ها اثرگذار است؟

اگر در زمان شکل گیری یک سکونتگاه روستایی آب به اندازه کافی باشد اما خاک، حاصلخیزی لازم را نداشته باشد، چه وضعی پیش می آید؟

عوامل اثرگذار در گسترش سکونتگاه ها

عوامل مهم درتغییر سکونتگاه ها(گسترش و یا از بین رفتن سکونتگاه ها)

عوامل اثرگذار مانند آب، خاک، شیب زمین و... نه تنها در پیدایش سکونتگاه ها، بلکه در تغییرات به وجود آمده در آنها نقش دارد.

اوضاع جغرافیایی (طبیعی، انسانی) مناسب، در گسترش سکونتگاه ها اثرگذار است.

بسیاری از سکونتگاه های شهری و روستایی ایران گسترش چشمگیری داشته است.

چه شهرها و روستاهایی را می شناسید که در دهه های اخیر گسترش یافته است؟

مانند تهران ،مشهد،کرج،تبریز،اهواز،قم،شیراز وحتی روستاها وشهرهای کوچک

چه عوامل طبیعی و انسانی بر این گسترش اثر گذاشته است؟

گاهی عوامل طبیعی یا انسانی، موقعیتی به وجود می آورد که یک سکونتگاه اعتبار خود را از دست می دهد یا از بین می رود؛

به طور مثال شهر باستانی بیشاپور، که در شمال غربی کازرون قرار دارد در زمان ساسانیان از اهمیت ارتباطی مهمی در ایران برخوردار بود.

این شهر تا قرن هفتم هجری، آباد و مسکونی بود.

علل ازبین رفتن بیشاپور چیست؟

جنگ و بیماری سبب از بین رفتن این شهر شد.

بیشاپور(برای مطالعه)

به سال ۲۶۶ میلادی و به دستور شاپور اول پادشاه ساسانی ساخته شدهاست. پس از پیروزی شاپور بر والرین امپراتور روم، شاپور دستور داد در ناحیهای خوش آب و هوا بر سر راه تخت جمشید به تیسفون شهری بنا کنند. این جاده در زمان هخامنشیان، شهرهای تخت جمشید و استخر را به شوش وصل میکرد. شاپور نام خود را بر این شهر نهاد. معماری از اهالی سوریه قدیم به نام آپاسای (اپاسای) برای ساخت شهر تازه انتخاب شد.

انواع سکونتگاه

زندگی شهری

زندگی روستایی

زندگی عشایری

ویژگی های زندگی عشایری:

1-قدیمی ترین نوع سکونتگاه که در ایران شناخته شده است، سکونتگاه عشایری است.

2-در این شیوه زندگی، سکونت ویکجانشینی دائمی دیده نمی شود. عشایر به طور مستقیم از منابع طبیعی استفاده میکنند.

3-عشایر، زندگی اجتماعی قبیله ای دارند و از ایل و طایفه تشکیل شده اند و پیوندهای خویشاوندی با هم دارند.

کدام عوامل درکشوراوضاع مساعدی را برای دامپروری و زندگی عشایری فراهم کرده است؟

وجود کوههای البرزو زاگرس و نیز دشت های پست و هموار مجاور آنها

ایلات عمده کشور:

ایل سون، بختیاری، قشقایی و ترکمن

زندگی روستایی

تعریف روستا:

روستا، محلی است که فعالیت اغلب ساکنان آن به زمین وابسته است و بیشتر روستاییان به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند.

ویژگی روستا و روستاییان:

1-فضای باز اطراف روستاها، چشم اندازهای طبیعی زیبایی را برای روستاییان فراهم کرده است.

2-روستاییان نسبت به آداب و رسوم محل زندگی خود، پایبند هستند.

3- بسیاری از روستاییان در کاشت، داشت و برداشت محصول، با یکدیگرهمکاری میکنند.

4-آب و هوای پاک، اوضاع زندگی بهتر و سالم تر را برای روستاییان فراهم آورده است.

5-معمولاً در روستاها، عرضه خدماتی نظیر بیمارستان، فروشگاه و حمل و نقل عمومی، کمتر و محدودتر است.

زندگی شهری

تعریف شهر:

در سال 1395طبق گزارش مرکز آمار ایران منظور ازشهر هر یک از نقاط جغرافیایی است که دارای مصوبه هیئت دولت بوده و دارای شهرداری باشد. همچنین شهراز نظر بافت ساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارای سیمایی با ویژگی های خاص خود است.

ویژگی های شهرها:

جمعیت زیاد شهرها به خدمات و تسهیلات بیشتری نیازدارد.

جمعیت زیاد سبب شده است خانه ها فشرده و محله هاپرتراکم شود.

بیشتر مردم سکونتگاه های شهری، در بخش خدمات و صنعت شاغل هستند.

در شهرها معمولاً تفاوت بسیاری در ارزش ها، آداب و رسوم و شیوه زندگی مردم مشاهده می شود.

اجزای سکونتگاه های شهری و روستایی

هر سکونتگاه از اجزای مختلفی تشکیل شده است.

اجزای سکونتگاه های روستایی:

شامل خانه ها، مزارع، چراگاه ها، باغ ها، مکان های عمومی، مساجد، میدان ها و راه ها است.

اجزای سکونتگاه شهری:

شامل کاشانه ها، خیابان ها، میدان ها، مکان های آموزشی و تفریحی، دانشگاهی، بازار و مراکز درمانی است.

عامل اصلی پیدایش شکل های مختلفی از سکونتگاه ها:

چگونگی قرارگیری پدیده های طبیعی و انسانی در سکونتگاه ها، را به وجود آورده است.

انواع شکل روستاها

روستاهای پراکنده

روستاهای متمرکز

روستاهای متمرکز به سه شکل تقسیم می شوند:

روستاهای خطی

روستاهای میدانگاهی

روستاهای پلکانی

در روستای پراکنده، خانه ها با فاصله از هم قرار دارد.

به نظر شما زمین های کشاورزی در این روستاها کجا قرار دارد؟

زمین های کشاورزی دربین حانه ها روستایی قرارداردویا به عبارت دیگرهرخانه روستایی درمیان زمین کشاورزی قراردارد.

چه مشکلاتی برای کشت در این روستاها وجود دارد؟

امکان توسعه پایدار کشاورزی و استفاده از شیوه های نوین آبیاری دراین روستاها وجودندارد و...

روستاهای متمرکز تحت تأثیر پدیده های اطراف خود است؛

به طور مثال روستاهایی که در منطقه ساحلی و یا کناره یک رود قرار دارد و یا در امتداد یک جاده شکل می گیرد، چگونه دیده می شود؟ روستاهای خطی

روستاهایی که در اطراف چشمه ها، چاه ها ومظهر قنات ها گسترش می یابد، چه شکلی است؟

روستای میدانگاهی

روستاهایی که در دامنه یک کوه استقرار یافته، چه شکلی است؟روستاهای پلکانی

انواع شکل (نقشه)سکونتگاه های شهری

الف) شطرنجی

ب) خطی

ج)شعاعی

د) ترکیبی

اشکال شهرها

سکونتگاه های شهری هم شکل های گوناگون دارند. شهرها با توجه به چگونگی پیدایش و کارکردهای مختلف خود، شکلهای متفاوت دارند.

شهر شعاعی (ستاره ای )

در این نوع از شهرها، شهردارای یک مرکز اصلی (میدان) بوده و خیابان هاو شبکه های مهم از آن مرکز به صورت شعاعی منشعب می شوند و سایرفضاها، اطراف آنها شکل می گیرند.

شهر شطرنجی:

در این شهرها، یک شبکه مستطیل شکل از راه های ارتباطی، زمین های شهر را به بلوک ها و قطعات همسان تقسیم می کند.

شهرهای خطی:

شهری که حول محورهای ارتباطی(ریلی و جاده ای) و یا در امتداد رود، دریا و دریاچه به صورتخطی شکل گرفته است.

شکل (نقشه)شهرها وشهرهای ترکیبی

سکونتگاه های شهری هم شکل های گوناگون دارد.

چرا سکونتگاه های شهری شکل های(نقشه های ) مختلفی دارند؟

شهرها با توجه به چگونگی پیدایش و کارکردهای مختلف خود، شکل های(نقشه های) متفاوت دارد.

علل پیدایش شهرهایی با شکل(نقشه) ترکیبی:

برخی از شهرها شکل ترکیبی دارند.

این شهرها در دوره های مختلف گسترش پیدا کرده است.

پیدایش شهرهای پرجمعیت؛ خوب یا بد؟

علت ایجاد شهرهای میلیونی درکشور:

در دهه های اخیر، شهرنشینی در جهان گسترش یافته و رشد شتابان شهرنشینی سبب ایجاد شهرهایی با جمعیت میلیونی شده است.

کشور ما هم در دهه های اخیر، رشد سریع شهرنشینی داشته است.

از حدود سال 1360هـ ش بیش از %50از جمعیت کشور در شهرها زندگی می کنند.

پدیده گرایش به شهرنشینی بیشتردرکدام مناطق رخ داده است؟

پدیده گرایش به شهرنشینی در همه جای کشور به چشم می خورد؛ اما در سال های اخیر 8شهر ایران، جمعیت بیشتری را درخود جای داده است.

جدول صفحه بعد، 8شهر کشوررا نشان می دهد که در سال 1390بیش از یک میلیون نفر جمعیت داشته است.

تعریف کلان شهر:

در ایران به شهرهایی که جمعیت بیش از یک میلیون نفر داشته باشد، کلان شهر می گویند.

در کدام قسمت از کشور تعداد بیشتری کلان شهر دیده میشود؟

با توجه به نقشه اسلاید بعدی پاسح دهید.

مشکلات توسعه شهرنشینی

در درس جمعیت، با جاذبه های شهری آشنا شده اید.

مهاجرت در تغییر جمعیت شهری تأثیر زیادی داشته است.

بااینکه شهرها به دلایل امکانات و تسهیلات، مورد توجه مهاجران بوده اند اما در شهرها، مخصوصاً شهرهای بزرگ، مشکلات ونارسایی هایی به چشم می خورد.

این نارسایی ها در زمینه های مختلف اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی، زندگی دراین شهرها را دشوار کرده است.

نقش سکونتگاه ها

نقش هرسکونتگاه برچه اساسی تعیین می شود؟

نقش هر سکونتگاه براساس وضع جغرافیایی آن، اعم از انسانی یا طبیعی تعیین می شود؛

مهم ترین نقش شهرها:

شهرهای زیارتگاهی مانند شهرهای مقدس مشهد و قم که به دلیل وجود زیارتگاه ها مورد توجه زائران است.

نقش دانشگاهی مانند شهرهای تهران و تبریز که به دلیل اقامت دانشجویان از سراسر کشور، اهمیت دارند.

نقش صنعتی مانند شهرهای اصفهان و اراک که به دلیل وجود کارخانه های مهم و متعدد، اهمیت دارند.

درباره نقش سکونتگاه ها به نکته های زیر توجه کنید:

1-u200aامروز اغلب سکونتگاه ها چند نقش دارد و این نقش ها را با هم ایفا می کند.

u200au200a2-نقش سکونتگاه در چهره و سیمای آنها منعکس می شود.

مثلا سیمای سکونتگاه دانشگاهی با سکونتگاه صنعتی تفاوت دارد.

u200a3-ممکن است نقش سکونتگاه در طول زمان تغییر کند یا تکامل و توسعه یابد؛

مثلا سکونتگاه صنعتی به تدریج نقش های اداری و سیاسی را نیز به عهده بگیرد.

شهرگریزی

تعریف شهرگریزی یا مهاجرت معکوس:

حرکت جمعیت از شهرهای بزرگ به مکان های کوچک تر یا روستاها پدیده «شهر گریزی یا مهاجرت معکوس» می گویند.

علل پدیده شهرگریزی:

آلودگی هوا، گرانی مسکن و آسیب های اجتماعی،

بسیاری از شهرنشینان آرزوی رفتن به مکانی شبیه به تصویر بالا را دارند.

برخی از مردم با رفتن به این مکان ها درروزهای تعطیل، به رفع خستگی در طول هفته می پردازند؛

اما برخی از مردم اقامت کوتاه مدت در این مکان آنها را راضی نمی کند.

این افراد ترجیح می دهند با تملک خانه ای در نواحی دارای مواهب طبیعی، از امکانات آنجا بهره مند شوند.

نمونه سوال

1-چه عواملی درشکل گیری سکونتگاه های شهری و روستایی نقش دارد.

2-نقش آب درشکل گیری سکونتگاه های روستایی را بنویسید.

3-عوامل گسترش سکونتگاه های شهری و روستایی چیست؟

4-علل ازبین رفتن شهربیشاپورچیست؟

5-انواع سکونتگاه ها درایران را نام ببرید.

6-ویژگی های زندگی عشایر را بیان کنید.

7-روستا را تعریف کنید .

8-ویژگی های سکونتگاه روستایی چیست؟

9-شهررا تعریف کنید.

10-شهرچه ویژگی هایی دارد.

11-اجزای سکونتگاه روستایی را نام ببرید.

12-اجزای سکونتگاه شهری را نام ببرید.

13-دوطبقه بندی کلی سکونتگاه های روستایی را نام ببرید.

14-ویژگی های روستاهای پراکنده را بنویسید.

15-روستاهای متمرکز را تعریف کنید.

16-انواع روستاهای متمرکز را نام ببرید و معمولا هریک درکجا شکل گرفته اند.

17-انواع شکل سکونتگاه های شهری را نام ببرید و برای هرکدام مثالی بیاورید.

18-شکل سکونتگاهی دوشهراصفهان و همدان چیست.

19-عوامل تغییرسکونتگاه های شهری درسه دهه اخیرچیست.

20-کلان شهررا تعریف کنید.

21-نقش شهرهای تبریز-تهران-اراک و قم را بنویسید.

22-نکات مهم درمورد نقش سکونتگاه ها را بنویسید.

23-شهرگریزی چیست؟

24-نام دیگرشهرگریزی را بنویسید.

25-علل شهرگریزی را بنویسید.