درس5 مخاطرات طبیعی قسمت اول جغرافیای 3

مخاطرات طبیعی

تاکنون کدام یک از حوادثی که در صفحه قبل تصویر آن را مشاهده کردید در محل زندگی شما رخ داده است.درباره علل و پیامدهای این حوادث چه می دانید.به طور کلی مخاطرات طبیعی به حوادثی گفته می شود که بر اثر فر آیندهای طبیعی در کره زمین رخ می دهد.

زمین لرزه، آتشفشان، سیل، بهمن، امواج ناشی از زمین لرزه های دریایی (سونامی) ترنادو، خشکسالی، تگرگ، سقوط بهمن، صاعقه و آتش سوزی در جنگل.

این حوادث موجب صدمه دیدن یا از بین رفتن زندگی موجودات زنده می شود و می تواند خسارت های اجتماعی و اقتصادی فراوانی به جوامع انسانی وارد کند.

انواع مخاطرات طبیعی براساس منشا شکل گیری

١ـ مخاطرات طبیعی با منشأ درون زمینی که ناشی از فرآیندهای درونی زمین است (دینامیک درونی) مانند زمین لرزه و آتشفشان.

٢ـ مخاطرات طبیعی با منشا برون زمینی که ناشی از فرآیندهای بیرون از زمین مانند فرآیندهای اقلیمی است (دینامیک بیرونی) مانند سیل و صاعقه و طوفان.

البته مخاطرات طبیعی بر اثر فرآیندهای طبیعی در زمین رخ می دهند اما انسان ها می توانندبا فعالیت های خود در افزایش یا کاهش خسارات ناشی از آنها نقش ایفا کنند.

زمین لـزره

تعریف زمین لرزه:

زمین لرزه، لرزش و جنبش ناگهانی و کوتاه مدت پوسته زمین است که به علت آزاد شدن انرژی در محل گسل ها روی می دهد.

علت وقوع زمین لرزه چیست؟

همان طور که می دانید زمین از سه بخش پوسته،گوشته و هسته تشکیل شده است. پوسته و بخش بالایی گوشته سخت و سنگی است که سنگ کره ( لیتوسفر) نام دارد لیتوسفر زمین یکپارچه نیست و مانند یک توپ فوتبال در محل های معینی دارای گسستگی بوده وتشکیل واحدهایی را می دهد که به هریک صفحه (pleat) گفته می شود.

در زیر این صفحات، ماده تشکیل دهنده گوشته زمین، حالت نیمه جامد و تا اندازه ای خمیرمانند است. دراثر حرکت همرفتی مواد درگوشته، صفحه های پوسته زمین نسبت به هم حرکت می کنند.

انواع حرکت صفحه ها درزمین ساخت ورقه ای:

این صفحات از هم دور می شوند (واگرا)

به هم نزدیک می شوند(همگرا)

در کنار هم می لغزند(امتداد لغز یا برشی)

نتایج حرکت صفحه های پوسته زمین:

این حرکات در ابتدا موجب کشیدگی و فشردگی پوسته زمین می شود و اگر ادامه یابد شکستگی هایی به نام گسل ایجاد و موجب زمین لرزه می شود.

ارتباط بین محل لرزه ها با مرز صفحه های پوسته زمین:

زمین لرزه ها و مرز صفحات ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند یعنی محل لرزش ها با مرز صفحات منطبق است.

زمین لرزه درچه مکان هایی بیشتراتفاق می افتد؟

زمین لرزه در یک محل زمانی اتفاق می افتد که سنگ های پوسته زمین مقاومت خود را در برابر نیروهای واگرا، همگرا، و برشی از دست بدهند. در این صورت سنگ ها به طور ناگهانی شکسته و انرژی زیادی به صورت زمین لرزه آزاد می شود.

اهمیت شناخت موقعیت گسل ها:

پس از شکستگی و آزاد شدن انرژی به صورت زمین لرزه، ازآن جایی که صفحات ثابت نیستند، تداوم حرکت موجب تجمع دوباره انرژی و شکستگی یا گسل جدید یا آزاد شدن انرژی درمحل گسل های قدیمی می شود. بنابراین شناخت موقعیت گسل هابرای درک محل زمین لرزه اهمیت زیادی دارد.

کانون زمین لرزه:

کانون زمین لرزه نقطه ای است در عمق زمین که در آن انرژی دارد انباشت شده در سنگ برای نخستین بار آزادمی شود و گسل آغاز به گسیختگی می کند. به ناحیه ای در سطح زمین که بر روی کانون زلزله قرار دارد، مرکزسطحی زمین لرزه گفته می شود.

علت جابه جایی وحرکت گسل ها:

جابه جایی زمین در امتداد گسل های فعال روی می دهد. فشار مداوم نیروهای زمین ساخت ( تکتونیک ) در اطراف قطعات گسل ها به تدریج ذخیره می شود و سپس به طور ناگهانی با جابه جایی دو گسل آزاد می شود.

نقطه کانونی زمین لرزه وارتباط آن با میزان تکان های زمین لرزه ومکان گزینی سازه ها:

شدیدترین تنش زمین لرزه در نقطه کانونی آن روی می دهد و هر چه قدر از این نقطه فاصله بگیریم از شدت تکان های ناشی از زمین لرزه کاسته می شود. به همین دلیل است که همواره توصیه می شود که در مکان گزینی ساخت و سازها به ویژه مراکزسکونتگاهی تا حد امکان از گسل های فعال فاصله گرفته شود.

ارتباط گسل های همگرابا میزان تخریب:

میزان تخریب و خسارات ناشی از نزدیک شدن گسل های همگرانسبت به سایر گسل ها بیشتر است.به تصویر توجه کنید و نوع حرکت گسل ها و لرزه خیزی منطقه را در این مدل توضیح دهید.

اندازه گیری زمین لرزه ها:

درزمین لرزه ها، جابه جایی زمین براساس شدت و بزرگی اندازه گیری می شوند. برای اندازه گیری میزان تخریب ناشی از یک زمین لرزه(شدت) از مقیاس مرکالی و برای اندازه گیری مقدار انرژی که زمین لرزه آزاد می کند (بزرگا) از مقیاس ریشتر استفاده می شود.

ارتباط عمق کانون زمین لرزه با میزان تخریب وخسارت:

هرچه عمق کانونی زمین لرزه بیشتر باشد یعنی امواج مجبور به پیمودن مسیر طولانی تر برای رسیدن به سطح باشند، تخریب و خسارت کاهش می یابد.

توجه:در مقیاس ریشتر به ازای افزایش هر عدد مقدارانرژی آزاد شده۳۱بار بیشتر از رتبه قبلی می شود. برای مثال زمین لرزه ای به بزرگی ۳ریشتر ۳۱×۳۱بار شدیدتر از زلزله ای با بزرگی ۱ریشتر است.

پراکندگی زمین لرزه ها در سطح کره زمین:

به نقشه مناطق عمده زلزله خیز جهان و نقشه صفحات پوسته کره زمین توجه کنید آیا بین کانون های سطحی زمین لرزه ها با مرز صفحات انطباقی مشاهده می کنید؟ توضیح دهید.

مهم ترین مناطق زلزله خیز کره زمین

1-کمربند کوهستانی آلپ-هیمالیا

جایی که پوسته تشکیل دهنده آسیا و اوپا به پوسته تشکیل دهنده قاره آفریقا و هندبرخورد می کند

2- کمربند اطراف اقیانوس آرام یعنی جایی که پوسته کف اقیانوس آرام به پوسته قارّه آسیا ،اروپا،آمریکای جنوبی،استرالیا و آمریکای شمالی برخورد می کند .

3- کمربند میانی اقیانوس اطلس

یعنی جایی که پوسته اقیانوس اطلس در حال گسترش است

نواحی لرزه خیز ایران

به نقشه روبه رو توجه کنید. نگاهی به نقشه خطر لرزه ای در ایران نشان می دهد که کمتر منطقه ای در ایران مصون اززمین لرزه است.

ایران در مرکز کمر بند زمین لرزه آلپ - هیمالیا :

همگرایی صفحات عربستان و اقیانوس هند - اوراسیا موجب چین خوردگی، شکستگی و درنهایت علت اصلی لرزه خیزی بالای سرزمین ایران است.

بررسی ها نشان می دهد تقریباً هر ده سال یک بار زمین لرزه بالای ۶ریشتر در ایران رخ داده است.

زلزله های دشت بیاض، بویین زهرا، رود بار، بم و طبس اززلزله های مهم و پر تلفات و خسارت ایران در چند دهه اخیربوده اند.