درس 5 مخاطرات طبیعی قسمت 2 جغرافیای 3

2222222222222222222222222222222222222222222222222222

سیل

تعریف سیل:

سیل به طور معمول سیل به سر ریز شدن ناگهانی و خسارت بار جریان آب از بستر یک رود یا دریاچه و سرازیر شدن آن به خشکی های پیرامون رود خانه گفته می شود. در این شرایط سیل جاری شده به سکونتگاه ها و زمین های کشاورزی اطراف رودخانه آسیب رسانده آنها را تخریب می کند یا در زیر گل و لای مدفون می سازد.

ت یعنی محلّی که تعریف آبدهی یا دبی:

به طور کلی به حجم آبی که در زمان مشخص از یک مقطع معین رود عبور می کند، آبدهی رود (دبی) می گویند که واحدآن مترمکعب بر ثانیه است.

میزان آبدهی رودها درطول سال:

آبدهی رودها معمولاً در طول سال تغییر می کند. برای مثال در کشور ما در زمستان و اوایل بهار با ذوب برف ها و بارش های بیشتر، آبدهی رودها افزایش یافته و در فصل خشک کاهش می یابد.

آبدهی رود

آبدهی رود و سیل:

چنانچه حجم آب رودخانه از میانگین سالیانه آبدهی آن بیشتر شود، سیل رخ می دهد. برای مثال اگر آبدهی یک رود به طور میانگین ۱000متر مکعب در ثانیه باشد، چنانچه بارندگی در حوضه رودخانه به قدری شدید باشد که جریان آب در آبراهه به بیشتر از ۱000مترمکعب در ثانیه افزایش یابد، این رودخانه دچار سیل شده است.بیشتر رودها در طی سال یک یا چند بار دچارسیل می شوند، اما همه سیل ها خسارت بار نیستند. اگر آبدهی رود آنقدر افزایش یابد که از ظرفیت رود فراتر رفته و سر ریز شود دراین هنگام سیل خسارت بار می شود.

هیدروگراف یا آب نمود منحنی تغییرات دبی بر حسب زمان را گویند. هر چند تغییرات سطح آب در زمان نیز هیدروگراف نامیده میشود ( مثلاً در مورد آبهای زیرزمینی یا نوسانات سطح دریاچهها و مخازن ). بررسی هیدروگراف حوزه، امکان مطالعه دبی حداکثر سیلاب، حجم سیلاب و میزان ذخیره حوزه پس از قطع بارندگی را فراهم میآورد و در طراحی ابعاد سازههای آبی، نقش اساسی دارد.

تحلیل هیدروگراف به روندی در مهندسی هیدرولوژی گفته میشود که بخش عمدهای از عملیات هیدرولوژی سیل را به خود اختصاص میدهد. هیدروگراف نموداری است که در آن رفتار حوضه در مقابل بارندگی تصویر میشود.

نییییییییبب می کند.

ههلللللللخخختتتتتتتت111 پوسته تشکیل دهده دشت سیلابی

دشت سیلابی یا بستر سیلابی در واقع زمین های پست و هموار مجاور رود است که در زمان طغیان رود از آب پوشیده می شود. دشت سیلابی رود در اغلب ایام سال خشک است ولی در زمان وقوع سیلاب های فصلی، جریان آب آن را فرامی گیرد و به همین سبب سطح آن از رسوبات آبرفتی پوشیده شده است.

در برخی از مناطق ایران در دوره خشک و بدون بارش سال در سطح بستر سیلابی اقدام به کشت محصولات کشاورزی می کنند.

عوامل موثر دروقوع سیل

شدت و مدت بارش

شکسته شدن سدها

ویژگی های طبیعی حوضه رود

دخالت های انسانی

1- شدت و مدت بارش

تاثیر حجم بارش ومدت زمان بارش دروقوع سیل:

در بین عناصر آب و هوایی، حجم بارش و مدت زمان آن نقش مهمی در وقوع سیل دارد.بیشترسیل ها پس از یک بارش شدید و سریع جاری می شوند. برای مثال بارشی به میزان 20میلیمتر در طی دوساعت ممکن است سیل ایجاد کند اما همین مقدار بارش اگر در مدت 24ساعت ببارد منجر به سیل نمی شود. زیرا رودخانه جریان آب حاصل ازبارش را به تدریج تخلیه می کند.

تاثیر نوع ناهمواری حوضه رود دروقوع سیل:

البته نوع ناهمواری های حوضه رود نیز قابل توجه است. رودهایی که از دشت های وسیع و کم شیب عبور می کنند براثروقوع سیل به سرعت سرریز می شوند. این رودها سکونتگاه های شهری و روستایی را که بر دشت های هموار استقرار دارند درمعرض خطر آبگرفتگی قرار می دهد.

2- شکسته شدن سدها

شکسته شدن ناگهانی سدها در اثر عوامل مختلف چون زلزله، بارش بیش از گنجایش مخزن سد، مقاوم نبودن سازه سد یاعوامل انسانی دیگر موجب می شود که حجم زیادی از آب که در پشت سد ذخیره شده است، سرریز کرده و موجب وقوع سیل در پایین دست شود.

3-ویژگی های طبیعی حوضه رود

عوامل طبیعی موثردروقوع سیل درحوضه رود:

شکل ووسعت حوضه، وضعیت ناهمواري ها ومیزان شیب حوضه رود ، جنس و نفوذپذیری خاک

تعریف زهکشی:

هر رود مانند شاخه های درخت انشعاباتی دارد که به مجموعه آنها شبکه زهکشی می گویند.

نقش شبکه زهکشی:

کار این شبکه جمع آوری و تخلیه آب حاصل از بارش در سطح زمین است.

حوضه آبخیز:

این شبکه زهکشی در یک منطقه وسیع قرار دارد که به آن حوضه آبخیز گفته می شود.

ارتباط میان وسعت حوضه آبخیزبا میزان آبدهی:

هر قدر حوضه آبخیز وسیع تر باشد آبدهی آن نیز بیشتر است.

انواع شکل حوضه های آبحیز:

حوضه های آبخیز از نظر شکل به سه گروه گرد، دراز و پهن تقسیم می شوند.

ارتباط شکل حوضه آبخیز با میزان سیل خیزی رود:

شکل حوضه، شیب و تعداد انشعابات حوضه نیز رابطه مستقیمی با سیل خیزی رود دارد.

هر قدر شکل حوضه آبخیز گردتر و شیب آن بیشتر باشد سیل خیزتر است. به عکس هر چه حوضه درازتر و کشیده تر باشد سیل خیزی آن کمتر است.

میزان سیل خیزی رودها دردشت های وسیع:

معمولا رود هایي كه از دشت هاي وسیع عبور مي كنند براثر وقوع سیل به سرعت سرریز مي شوند.

این رودها سكونتگاه هاي شهري و روستایي را كه بر دشت هاي هموار استقرار دارند در معرض خطر آبگرفتگي قرار مي دهد .

4-دخالت های انسانی

الف) احداث سازه های نامناسب در مسیر رودها مانند ساختن پل هایی با دهانه هایی تنگ و با پایه های زیاد موجب سیل می شود. زیرا دهانه های تنگ پل ها موجب می شود که در اثنای وقوع سیل تنه ها و شاخه های درختان کنده شده نتوانند از دهانه این پل ها عبور کرده و سرانجام باعث سر ریز شدن آب و حتی تخریب پل بشوند.

ساختن دیواره های سیمانی و سنگ چین کردن کناره هانیز مجرای رود را تنگ تر کرده و در زمان وقوع سیل سر ریز می کند.

ب) ریختن زباله های شهری یا نخاله های ساختمانی موجب تنگ تر شدن آبراهه می شود و وقوع سیل را به دنبال دارد.

ج) از بین بردن پوشش گیاهی، بوته کنی یا چرای بی رویه دام ها در حوضه آبخیز موجب تشدید وقوع سیل می شود. زیرا از بین رفتن پوشش گیاهی نفوذپذیری خاک را کاهش می دهد و سرعت رواناب حاصل از بارش را بیشتر می کند.