درس 5 قسمت 3 جغرافی 3

حرکات دامنه ای

تعریف حرکات دامنه ای:

به طورکلی در دامنه ها و نواحی پایکوهی سنگ ها و مواد تخریب شده بر اثر فرسایش تحت تأثیر نیروی جاذبه زمین به سمت پایین دست حرکت می کنند که به آن حرکات دامنه ای گفته می شود.

زمین لغزش

انواع حرکات دامنه ای:

حرکات دامنه ای انواع مختلف دارد. ریزش، خزش، جریان گلی و زمین لغزش چهار گروه اصلی حرکات دامنه ای را تشکیل می دهند.

مهمترین و خسارت بارترین حرکات دامنه ای زمین لغزش است.

تعریف زمین لغزش:

زمین لغزش (زمین لغزه، رانش زمین) عبارت است از جابه جایی حجم عظیمی از مواد به پایین در دامنه های نسبتاً پرشیب. در این حرکت تخته سنگ ها، ماسه و گل و لای یا ترکیبی از این مواد تحت تأثیر نیروی جاذبه به سمت پایین دامنه می لغزد.

ویژگی های زمین لغزش :

*از نظر سرعت جابه جایی، برخی لغزش ها حرکت کند و آرامی دارند.

*توده جابه جاشونده در این نوع از لغزش ها سالانه چند سانتیمترتا چند متر جابه جایی وجود دارد.

*برخی لغزش ها نیز ناگهانی بوده و در آن توده لغزشی با سرعت زیاد به سمت پایین دامنه حرکت می کند.

* لغزش های ناگهانی و سریع اغلب بسیار مخاطره آمیز بوده و خسارت بار هستند.

عوامل مؤثر در ایجاد زمین لغزش ها

بارش سنگین:

بارش هایی که از شدت کمتر اما از مدت بیشتری برخوردار هستند تأثیر بسیار بیشتری در ناپایداری دارند. زیرا بارش های شدید به سرعت جاری شده و کمتر نفوذ پیدا می کنند تا موجب لغزش شوند.

ذوب برف:

ذوب تدریجی برف امکان نفوذ بیشتر را فراهم کرده و موجب اشباع شدن مواد رسوبی سطح دامنه ها شده و سرانجام موجب روانگرایی آنها می شود.

زمین لرزه:

لرزش های ناشی از وقوع یک زلزله شدید موجب گسیختکی مواد منفصل از سطح پایدار زیربنای دامنه می شود.

برای مثال پس از وقوع زلزله سال ١3٦9در منطفه رودبار و منجیل صدها لغزش روی داد که موجب مسدود شدن بسیاری از راه های ارتباطی شد.

فوران های آتشفشانی:

خروج خاکسترهای آتشفشانی و انباشته شدن آنها با ضحامت زیاد بر روی سطح دامنه ها و سپس وقوع بارش موجب اشباع شدن آنها می شود. دوغاب گلی حاصله به صورت روانه های بسیار سیال درمی آید و بسیار مخاطره آمیز هستند.

فعالیت های انسانی بر روی دامنه ها:

انجام ساخت و سازها درروی دامنه ها باعث افزایش وزن و فشار بر روی دامنه ها و ناپایدارشدن آنها می شود. همچنین فعالیت های کشاورزی، خاکبرداری و زیر بری دامنه های پرشیب برای ساخت جاده ها نیز از دخالت های انسانی در وقوع زمین لغزش ها است. مدل زیربری دامنه برای ساخت جاده باعث می شود که دامنه تکیه گاه خود را از دست داده و دچار زمین لغزش شود.

زیربُری رودخانه ها:

در دره های پرشیب کوهستانی، رودها با حفرو فرسایش کناره آبراهه ها موجب از دست دادن تکیه گاه دامنه وایجاد لغزش در آن می شوند این نوع لغزش جزو فراوان ترین نوع لغزش های دامنه ای به حساب می آید.

در کدام دامنه ها استعداد زمین لغزش بیشتر است؟

*دامنه هایی که شیب زیادی دارند و حجم زیادی از رسوبات فرسایش یافته و ناپیوسته سطح دامنه را پوشانده باشد برای لغزش مستعدترهستند.

*همچنین دامنه هایی که در مناطق مرطوب قرار دارند یا پوشیده از درختان و گیاهان متراکم بوده و یا درز و شکاف بسیار دارندمقدار نفوذ باران در آنها بیشتر بوده و احتمال وقوع لغزش در آنها بالاتر است.

چرااحتمال وقوع پدیده زمین لغرش در دامنه های مناطق مرطوب بیشتراست؟

زیرا نفوذ آب باران نه تنها وزن دامنه را افزایش می دهدبلکه باعث کاهش اصطکاک بین توده لغزشی و زیر بنا می شود. چنین شرایطی موجب وقوع لغزش در این دامنه ها می شود.

زمین لغزش در ایران

ایران یک کشور کوهستانی است و دامنه های مستعد زمین لغزش در آن بسیار زیاد است. به همین علت وقوع زمین لغزش همه ساله خسارت های زیادی به مزارع و سکونتگاه های استقرار یافته درمناطق پایکوهی وارد می کند.

خشکسالی

تعریف خشکسالی:

خشکسالی یک دوره کم آبی است که طی آن یک منطقه با کمبود غیرمنتظره بارش و ذخیره آبی مواجه می شود. این دوره می توانداز چند ماه تا چند سال تداوم داشته باشد.

تاکنون تعاریف متعددی در باره خشکسالی و انواع آن از سوی صاحب نظران ارائه شده است و در این زمینه توافق نظری وجودندارد.

خشكسالي ترجمه واژه Drought بوده و عبارتست از رخداد شرايطي كه درآن بارندگي و آب باران قابل دسترس پائين تر از حد نرمال باشد، اين پديده بر اثر نوسانات اقليمي پديد مي آيد(حقوقي، 1384).

خشكسالي دوره هايي با بارش پايين تر از معدل مي باشد كه ميزان كمبود بارش، نسبت به شرايط ميانگين دراز مدت آن، تعيين كننده وضعيت خشكسالي در منطقه است و مي تواند خشكسالي هاي هيدرولوژيك وكشاورزي را نيز بدنبال داشته باشد.

از نظر ونلنن و تالكسن(Tallaksen & Vanlanen ،2004) خشكسالي عبارت است ازيك رويداد شديد منطقه اي و پايدار ، كه طي آن دسترسي به منابع آب زير شرايط متوسط قرار دارد. خشکسالي را مي توان عبارت از کمبود مستمر و غيرطبيعي رطوبت دريک دوره زماني خاص(معمولاًيک سال) دانست. در تعريف مذکور واژه مستمر به تداوم حالت کمبود و واژه غير طبيعي به انحراف شاخص از شرايط طبيعي يا ميانگين اطلاق مي شود. پالمر چهار ويژگي فضايي ، زماني اصلي خشکسالي ها را فراواني، شدت، وسعت (فراگيري ) و تداوم زماني بر مي شمارد (پالمر، 1998) از نظر وي، واژه مستمر، بيانگر زمان آغاز تا پايان خشکسالي يا زمان تداوم، و واژه غيرطبيعي به انحراف يا نوسان منفي نسبت به شرايط ميانگين طبيعي دلالت دارد.

انواع خشکسالی

الف) خشکسالی آب و هوایی:

معمول ترین نوع خشکسالی، خشکسالی آ ب وهوایی است. اگر میزان بارش در یک منطقه از حدمیانگین بارندگی سالانه آن منطقه (که براساس یک دوره ۳0ساله به دست می آید) کمتر باشد می توان گفت خشکسالی در آن منطقه رخ داده است. به ویژه اگر این کم شدن بارش در یکی دو سال بعدی تداوم داشته باشد.

ب) خشکسالی زراعتی:

در این نوع خشکسالی میزان ریزش های جوی کمتر از میانگین بارش منطقه نیست اما با توجه به این که نیاز آبی انواع گیاهان متفاوت است، ممکن است بارش ها نیاز آن نوع زراعت یاکشت را تأمین نکنند ومنطقه دچار خشکسالی زراعتی شود.

ارتباط میان خشکسالی و نوع اقلیم:

خشکسالی ممکن است در هر نوع آب و هوایی اتفاق بیفتد.برای مثال اگر در یک منطقه مرطوب در شمال ایران که میانگین بارندگی سالانه آن 2000میلیمتر است بارش ۱000میلیمتر رخ دهد خشکسالی رخ می دهد و بر خی گونه های گیاهی خشک می شوند. در حالی که همین مقدار ۱000میلیمتر برای سواحل جنوبی ایران بیش از بارش معمول آن بوده و دوره مرطوب یا تر سالی را پدید می آورد.

چرا خطرات خشکسالی بیش از خشکی هوا است؟

خطرات خشکسالی بیش از خشکی است. زیرا پوشش گیاهی یازندگی جانوری هر منطقه با نوع آب وهوای آن، خشک یا مر طوب سازگار شده است و وقتی بارش منطقه کمتر از میانگین می شود موجودات زنده نمی توانند با شرایط جدید سازگار شوند.

آسیب پذیری مناطق خشک و نیمه خشک درمقابل خشکسالی:

به طور کلی مناطق خشک و نیمه خشک جهان در مقابل خشکسالی ها حساس تر و آسیب پذیرتر هستند. ایران از نظر خطر خشکسالی در بین کشورهای جهان رتبه بالایی دارد.

میزان وسعت منطقه وقوع خشکسالی:

وسعت منطقه وقوع خشکسالی ممکن است در سطح یک ناحیه کوچک، یک استان یا کل یک کشور باشد.

این دو نقشه پهنه بندی خشکسالی آب وهوایی را نشان می دهد. با توجه به دو نقشه زیرپی می بریم مناطقی که دچار خشکسالی می شوند تغییر می کنند و ثابت نیستند. ترسالی نیز زمانی روی می دهد که میزان بارندگی سالانه بیش ازحد میانگین بارش در آن منطقه باشد.محدوده های خشکسالی و ترسالی را در دو نقشه مقایسه و تفسیرکنید.

پیامدهای خشکسالی

کاهش یا از بین رفتن محصولات کشاورزی و بروز قحطی و گرسنگی مهمترین پیامد خشکسالی است.

مهاجرت ساکنان مناطقی که دچار خشکسالی می شوند به سایرمکان ها و تخلیه شدن روستاها

از بین رفتن پوشش گیاهی وجانوران یا مهاجرت برخی گونه ها

کاهش یا خشک شدن ذخایر آب سطحی و زیرزمینی زیر زمینی

افزایش ریزگردها و حرکت آنها به سمت سکونتگاه ها

خشکسالی شدید درشرق ایران

از خشکسالی های شدید که درسالهای۱۳46ــ 1345در شرق ایران در ناحیه جنوب خراسان وسیستان و بلو چستان رخ داد منجر به قحطی شد و در نتیجه آن عده زیادی ازگرسنگی جان دادند. هر چند امروزه به دلیل پیشرفت وسایل حمل ونقل و سازمان های امدادرسان از مرگ و میرهای ناشی از قحطی کاسته شده اما باز هم خشکسالی به ویژه در مناطق فقیر تلفات انسانی را به دنبال دارد.

یکی از خشکسالی های شدید که درسالهای۱۳46ــ 1345در شرق ایران در ناحیه جنوب خراسان وسیستان و بلو چستان رخ داد منجر به قحطی شد و در نتیجه آن عده زیادی ازگرسنگی جان دادند. هر چند امروزه به دلیل پیشرفت وسایل حمل ونقل و سازمان های امدادرسان از مرگ و میرهای ناشی از قحطی کاسته شده اما باز هم خشکسالی به ویژه در مناطق فقیر تلفات انسانی را به دنبال دارد.

علل خشکسالی

الف) گرم شدن آب و هوای کره زمین و بی نظمی های بارش در نتیجه تغییرات اقلیمی

ب) افزایش جمعیت وافزایش مقدار مصرف آب و عدم مدیریت وبهره برداری صحیح از منابع آب سطحی و زیر زمینی